Szara eminencja ziół

Eminencja

Mówią tarnina kwitnie

będzie zimno

Jeśli poznałeś szałwię

jej liście szarozielone

jej fioletowe kwiaty

jeśliś się w jej obecność wczuł

możesz ją nazwać

szarą eminencją ziół 

ksiądz Jan Twardowski

Dzisiaj opowieść o roślinie znanej, często stosowanej, ale czy przeze mnie? Raczej nie. Dlaczego? Sama nie wiem... A przecież to roślina niezwykła. Może nie tak pospolita jak mniszek, rumianek, czy też pokrzywa, ale równie ważna i pełna tajemnic.

Szałwia. Już sama jej nazwa brzmi dumnie i dostojnie. Pochodzi od łacińskiego salvia, salvare – „ratować”, „uzdrawiać”. Już w tym jednym słowie kryje się cała jej moc. Od wieków bowiem wierzono, że szałwia nie tylko leczy ciało, ale też przynosi mądrość i chroni przed złymi mocami.

Ojczyzną szałwii lekarskiej jest obszar Morza Śródziemnego, w tym kraje takie jak Albania, Grecja i Włochy. Tam, na słonecznych, wapiennych zboczach rozpościera swoje srebrzysto zielone liście. Do Polski trafiła w średniowieczu wraz z mnichami, którzy sprowadzali ją do klasztornych ogrodów, by leczyć chorych i wyrabiać lecznicze mikstury.

W zależności od regionu ma różne nazwy ludowe:  szalawij, szałwija, sołwijo, szaluzjaa, salwacja. 

Szałwia lekarska była popularnym i bardzo cenionym zielem leczniczym i magicznym od czasów starożytnych. Jej . W Grecji i Rzymie szałwia stanowiła główny symbol zdrowia i długowieczności, dlatego napary z jej ziela spożywano jako codzienną herbatę. Wierzono nawet, że roślina ta może wskrzeszać zmarłych. Starożytni Rzymianie uważali, że roślina ta została podarowana ludziom przez bogów, by mogli cieszyć się długim życiem.

Szałwię cenili również Egipcjanie i Celtowie, a także Hindusii.  

Celtowie używali jej podczas rytuałów oczyszczania. Palili suszone liście szałwii, by odpędzić złe duchy i oczyścić dom z negatywnej energii.

W każdym regionie uchodziła za ziele święte i uznawana była za boski atrybut. 

Kronika Olsztyńska  

(...)

A w tych borach olsztyńskich

dobrze z psami wędrować.

A w tych jarach olsztyńskich

sośnina i dąbrowa.

Tęcza mosty rozstawia.

Jak Wenus pachnie szałwia.

Ptak siada na ramieniu.

Komar płacze w promieniu.

W dzień niebo się zaśmiewa,

a nocą się rozgwieżdża,

gwiazdy w gniazda spadają.

Żal będzie stąd odjeżdżać.

(...)

Konstanty Ildefons Gałczyński

W dawnej medycynie traktowano ją jako uniwersalny lek na większość dolegliwości. Bo szałwia to nie tylko magia. To także  cud natury w medycynie. Już w starożytności Teofrast, Hipokrates i Dioskurydes opisywali jej działanie przeciwzapalne i odkażające. Stosowano ją na rany, gorączkę, bóle gardła i dolegliwości kobiece.

W IX wieku była pospolicie uprawiana w przyklasztornych ogrodach. Mnisi średniowieczni przygotowywali z niej wywary, które pomagały przy kaszlu, problemach z trawieniem i zbyt obfitym poceniu się. Była też szałwia jedną z głównych roślin w klasztornych ogrodach. Mnisi używali jej także do konserwacji żywności.

Hildegarda wskazywała na jej działanie wzmagające apetyt i pobudzające trawienie. Kąpiele szałwiowe miały chronić niemowlęta przed epidemiami. Świeżymi liśćmi czyszczono zęby. Włożone między karty książek do nabożeństwa gałązki szałwii, podobnie jak te wrotyczu, o czym już pisałam, zapobiegały zasypianiu w kościele podczas nudnych kazań.

W Polsce uprawa szałwii na szerszą skalę została zapoczątkowana dopiero w czasie I wojny światowej.

W lecznictwie ludowym stosowana była przede wszystkim jako lek na ból gardła. Roślinę gotowano, dodawano octu i miodu i otrzymanym płynem płukano gardło. Płukanki z odwaru wodnego lub na mleku były również stosowane przy zapaleniu dziąseł lub bólu zębów. 

Wdychanie dymu z szałwii zalecane było przeciw astmie. 

Czasem również dymem z niej okadzano osłabione zwierzęta gospodarskie.

Chciałabym grządkę szałwii.

Chciałabym widzieć, jak to wygląda,

pole z samą szałwią,

w stałości i zmienności,

wśród zrządzeń losu.

Chciałabym się tym napawać… 

Elke Erb

W wielu krajach roślinę tę wiązano z nabożeństwem do Matki Boskiej. Szałwia jak wiele innych ziół była święcona w dniu Matki Boskiej Zielnej, a następnie wsadzana pod strzechę, by chronić domostwo od złego. W obrzędzie sobótek była palona aby odpędzić czarownice i czary.

Może wiązało się to z legendą o ucieczce Świętej Rodziny do Egiptu, Maryja schroniła się z Dzieciątkiem właśnie w krzewie szałwii. W nagrodę za tę przysługę Bóg obdarzył roślinę niezwykłymi właściwościami leczniczymi. Od tamtej pory szałwia miała chronić przed chorobami, złymi duchami i złem wszelakim.

Szałwia działa uspokajająco na pszczoły, dlatego pasiecznicy nacierali jej liśćmi ręce, ubranie i siatkę na głowie.

Szałwia jest bogata w witaminę C, niacynę, wapń, żelazo, potas i magnez. Jednak jej główne zalety przypisuje się zawartej w roślinie mieszaninie olejków eterycznych. Szałwia zawiera również garbniki.

Właśnie zawarte w roślinie olejek eteryczny i garbniki sprzyjają zmniejszaniu stanów zapalnych gardła i jamy ustnej. Tanina prowadzi do zmniejszenia podrażnienia błon śluzowych. Dodatkowo wspomaga gojenie, działanie przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe. Płukankę z szałwii stosuje się wspomagająco w zwalczaniu stanów zapalnych dziąseł, gardła, krtani oraz owrzodzeń jamy ustnej. Szałwia jest bardzo polecana jako środek wspierający zmniejszanie bólu gardła.

Dzięki zawartym w szałwii gorzkim substancjom wspomaga ona produkcję soków żołądkowych. Napar z tego zioła pomaga w usuwaniu różnych problemów żołądkowo-jelitowych, w tym zgagi, niestrawności i wzdęć.

Kobiety od wieków sięgały po nią, by łagodzić bóle menstruacyjne i objawy menopauzy. Z kolei olejek szałwiowy jest używany w aromaterapii – uspokaja, poprawia koncentrację i koi zmysły.

Szałwia jest też składnikiem produktów kosmetycznych, cenionym za swoje właściwości tonizujące, oczyszczające i antyseptyczne, które działają na skórę i włosy. Jest stosowana w produktach do cery tłustej i trądzikowej, W pielęgnacji włosów zapobiega ich przetłuszczaniu się, zwalcza łupież, a także może przyciemniać włosy. Działa także kojąco na stany zapalne skóry, podrażnienia i przyspiesza gojenie ran.

Nie można też zapomnieć o szałwii w kuchni.

Liście szałwii można wykorzystać podczas gotowania. Wówczas służą jako uniwersalna przyprawa. Zapewniają pikantny, lekko gorzki smak potraw. Mogą być używane zarówno na surowo, jak i gotowane. Dodatek szałwii pozytywnie wpływa na trawienie tłustych potraw. Nadaje też potrawom piękny kolor, przyjemny smak i zapach. 

Jej aromatyczne, lekko gorzkawe liście są niezastąpione w daniach kuchni włoskiej.  Używa się jej głównie do przyprawiania mięsa lub masła, a także w sosach do makaronów. Smak szałwii dobrze komponuje się z daniami rybnymi i mięsnymi. Kwiaty dodają uroczego akcentu w wiosennej sałatce.

List z Pensylwanii.

Moja miła, modrzewie tu rosną,

Jak w Muszynie pod oknem szumiące,

Pachnie las, pachnie chrustem i sosną,

Sypie szyszki, gdy gałąź potracę.

Jest tu ogród co chowa się dziki,

W puszczy dębów, brzóz naszych, akacji...

Moja miła, tu rosną krwawniki

Jak w Cząbrowie ostatnich wakacji.

I jest szałwia, co płonie, jak wtedy,

Oset polny na wiatrach się swata,

Ach, ze zwykłym zapachem rezedy

Wszystkie dawne wracają mi lata.

Wracam z nimi... i błądzę zgubiony

Gdzieś, gdzie kończy się świat i zaczyna

Moja miła, nie nasze to strony,

Nie nasz Cząbrów, nie nasza Muszyna.

Kazimierz Wierzyński

Nawet mamy stare polskie przysłowie: „Kto ma szałwię w ogrodzie, tego choroba nie ubodzie.” Dość często uprawiana jest w naszych ogródkach jednak jako roślina ozdobna ze względu na jej piękne liście. Może warto pomyśleć i o jej właściwościach...