Słowa, które płyną...

Dzisiaj Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego. 

Raz na jakiś czas piszę o naszym języku, słowach.... Oto niektóre z moich opowieści:

Polski czy niepolski , Słowa, słowa, słowa..., Jestem za, a nawet przeciw, Zaginiona, zapomniana esencja naszego języka, Słowa, które...

Ten dzisiejszy napisałam dużo wcześniej,  tylko zaplanowałam jego publikację na dzisiejsze święto. Wiedziałam też, że teraz z różnych względów nie mogłabym tak długiej opowieści utkać.

Jedno słowo

Proszę cię o jedno słowo

które niczym ptak

usiądzie na moim ramieniu

jestem sama

choć wokół tyle zgiełku

– samotna grusza

otula się welonem mgły

przed ciekawym spojrzeniem

bocianów szukających łąkowych radości

lubię jej szept

jej cisza otwiera drzwi ludzkiego serca

samotna jak człowiek

który ucieka

przed spojrzeniem świata

zbyt silna

by deszcz i gniew i nienawiść

zdołały zniszczyć jej listowie.

Proszę cię o jedno słowo

samotne jak polna grusza

które otulisz płaszczem dobroci

może poszybuje

do drzwi mego serca

może rozproszy mój lęk

a może utwierdzi wiarę

że nie jestem sama. 

Niezmiennie ciekawią mnie nowe słowa, określenia i sposoby wyrażania myśli, które pojawiają się wraz z kolejnymi pokoleniami. Z drugiej jednak strony coraz częściej tęsknię za tymi słowami, o których powoli zapominamy, a które kiedyś brzmiały tak naturalnie. . Jednak nasz język, podobnie jak my sami, nieustannie się zmienia. Słownictwo ewoluuje wraz z rzeczywistością. Nie da się ukryć, że coraz trudniej jest mi nadążyć za tymi nowościami, zrozumieć te wszystkie językowe mody. Mam jednak wrażenie, że nie jestem w tym osamotniona. Wiele osób, zwłaszcza z mojego pokolenia, czuje podobny dystans wobec tempa tych zmian.

Bo przecież jak wcześniej już pisałam: 
A słowa się po niebie włóczą i łajdaczą -
I udają, że znaczą coś więcej, niż znaczą!...
Bolesław Leśmian

Za nami kolejna edycja Młodzieżowego Słowa Roku. 
Finałowa piętnastka na Młodzieżowe Słowo Roku w 2025 nieco mnie zaskoczyła, a nawet zdezorientowała. Cóż prawie zupełnie już ich nie rozumiem. Nie nadążam
Oto te słowa:

1. 67 (także: 67, 6-7, six seven, sześć siedem) - liczbowy idiom, który może być żartem, wyrazem radości, ekscytacji albo sygnałem podtrzymania rozmowy. Wywodzi się z utworu Skrilla "Doot Doot",
2. Brainrot - określenie na bezrefleksyjne pochłanianie rozrywkowych, często absurdalnych internetowych treści. Pochodzi od "brain rot", czyli "gnicie mózgu";
3. Bro - skrót od "brother", oznacza kolegę, przyjaciela, ziomka.
4. Fr - skrót od "for real", oznacza "naprawdę". Używane potwierdzająco lub ironicznie;
5. Freaky - coś dziwnego, odjechanego, lekko przerażającego, osoba ekscentryczna;
6. GOAT skrót od "Greatest Of All Time", określa mistrza w swojej dziedzinie;
7. Klasa - wyraz uznania i aprobaty;
8. Lowkey - "trochę, nieco", używane do wyrażania powściągliwych, oszczędnych opinii;
9. OKPA - zbitka słów "OK" i "pa", oznacza pożegnanie w przyjaznym;
10. Skibidi - słowo pozbawione znaczenia, wyrażające jedynie emocje mówiącego. Używane, aby zasygnalizować, że coś jest atrakcyjne, ciekawe, śmieszne, dziwne, pokręcone...;
11. Slay - "niszczyć, gromić", w slangu: "świetnie, doskonale, znakomicie";
12. Szacun - skrót od "szacunek". Wyraża uznanie lub podziw;
13. Szponcić/szpont - używane zarówno z dezaprobatą ("robić coś niewłaściwego, szkodliwego") jak i z uznaniem ("robić coś ciekawego, szalonego"). Może oznaczać "kombinować, intrygować" albo być synonimem zamieszania czy błędu. I to ono zostało słowem roku 2025,
14. Tuff - pochodzi od "tough", dosłownie "trudny, ciężki", jednak w młodzieżowym slangu znaczy raczej "atrakcyjny, imponujący, fajny";
15. Twin - z angielskiego, dosłownie "bliźniak". Osoba, z którą czuje się silną więź.

Słowa prawdy

Twoje słowa

cudowną mocą uzdrawiają rany

twoje słowa

rozjaśniają mroki niegasnącym światłem

twoje słowa

koją zranioną duszę łagodnym balsamem

twoje słowa

są czystsze od źródlanej wody

twoje słowa nie kłamią

bo narodziły się z prawdy

twoje słowa

są skarbem odnalezionym w codzienności

twoje słowa

są darem Stwórcy dla stworzenia

roześlij je

z nurtem rzek

z powiewem wiatru

z blaskiem słońca

z oddechem

z istnieniem świata

by spotkały człowieka.

Od Nowego Roku obowiązują nowe zasady pisowni polskiej zatwierdzone przez Radę Języka Polskiego. 

1. Pisownia wielką literą nazw mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi, np.:

• Warszawianin, Zgierzanin, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin, Chochołowian.
  

Dopuszczenie alternatywnego zapisu (małą lub wielką literą) nieoficjalnych nazw etnicznych, takich jak:

•  kitajec lub Kitajec, jugol lub Jugol, angol lub Angol, żabojad lub Żabojad, szkop lub Szkop, makaroniarz lub Makaroniarz.
  

2. Wprowadzenie pisowni wielką literą nie tylko nazw firm, marek i modeli wyrobów przemysłowych, ale także pojedynczych egzemplarzy tych wyrobów:

• samochód marki Ford i pod oknem zaparkował czerwony Ford.
  

3. Wprowadzenie rozdzielnej pisowni cząstek –bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami, np. Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry.

4. Ustanowienie pisowni łącznej nie- z imiesłowami odmiennymi (bez względu na interpretację znaczeniową: czasownikową lub przymiotnikową), tj. zniesienie wyjątku zezwalającego na „świadomą pisownię rozdzielną”.

5. Ujednolicenie zapisu (małą literą) przymiotników tworzonych od nazw osobowych, bez względu na to, czy ich interpretacja jest dzierżawcza (odpowiadają na pytanie czyj?), czy też jakościowa (odpowiadają na pytanie jaki?), np.:

•  dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski, koncepcja kartezjańska, filozofia sokratejska, dialogi platońskie, wiersz miłoszowski.
  

Przymiotniki tworzone od imion (rzadziej od nazwisk) zakończone na -owy, -in (-yn), –ów będą mogły być zapisywane małą lub wielką literą, np.:

• jackowe dzieci lub Jackowe dzieci, 
  
• poezja miłoszowa lub poezja Miłoszowa, 
  
• zosina lalka lub Zosina lalka, 
  
• jacków dom lub Jacków dom.
  

6. Wprowadzenie łącznej pisowni członu pół– w wyrażeniach:

• półzabawa, półnauka;
  
• półżartem, półserio;
  
• półspał, półczuwał
  

oraz pisowni z łącznikiem w połączeniu typu: pół-Polka, pół-Francuzka (odniesionym do osoby będącej w połowie Polką, w połowie Francuzką).

7. Dopuszczenie w parach wyrazów równorzędnych, podobnie lub identycznie brzmiących, występujących zwykle razem, trzech wersji pisowni:

•  z łącznikiem, np. tuż-tuż; trzask-prask; bij-zabij;
  
• z przecinkiem, np. tuż, tuż; trzask, prask; bij, zabij;
  
•  rozdzielnie, np. tuż tuż; trzask prask; bij zabij.
  

8. W zakresie użycia wielkich liter w nazwach własnych:

a) w nazwach komet wprowadzenie zapisu wszystkich członów wielką literą, np. Kometa Halleya, Kometa Enckego;

b) w nazwach obiektów przestrzeni publicznej wprowadzenie pisowni wielką literą stojącego na początku wyrazów:

• aleja, brama, bulwar, osiedle, plac, park, kopiec, kościół, klasztor, pałac, willa, zamek, most, molo, pomnik, cmentarz (przy utrzymaniu pisowni małą literą wyrazu ulica), np. ulica Józefa Piłsudskiego, Aleja Róż, Brama Warszawska, Plac Zbawiciela, Park Kościuszki, Kopiec Wandy, Kościół Mariacki, Pałac Staszica, Zamek Książ, Most Poniatowskiego, Pomnik Ofiar Getta, Cmentarz Rakowicki;
  

c) wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów (oprócz przyimków i spójników) w wielowyrazowych nazwach lokali usługowych i gastronomicznych, np.

• Karczma Słupska, Kawiarnia Literacka, Księgarnia Naukowa, Kino Charlie, Apteka pod Orłem, Bar Flisak, Hotel pod Różą, Hotel Campanile, Restauracja pod Żaglami, Winiarnia Bachus, Zajazd u Kmicica, Pierogarnia Krakowiacy, Pizzeria Napoli, Trattoria Santa Lucia, Restauracja Veganic, Teatr Rozmaitości, Teatr Wielki;
  

d) wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów (oprócz przyimków i spójników oraz wyrazów typu imienia) w nazwach orderów, medali, odznaczeń, nagród i tytułów honorowych, np.:

• Nagroda im. Jana Karskiego i Poli Nireńskiej, Nagroda Nobla, Nagroda Pulitzera, Nagroda Templetona, Nagroda Kioto, Literacka Nagroda Europy Środkowej Angelus, Nagroda Artystyczna Miasta Lublin, Nagroda Literacka Gdynia, Śląska Nagroda Jakości, Nagroda Rektora za Wybitne Osiągnięcia Naukowe, Nagroda Newsweeka im. Teresy Torańskiej, Nagroda Wielkiego Kalibru, Mistrz Mowy Polskiej, Ambasador Polszczyzny, Honorowy Obywatel Miasta Krakowa.
  

9. W zakresie pisowni prefiksów:

a) uzupełnienie reguły ogólnej: W języku polskim przedrostki – rodzime i obce – pisze się łącznie z wyrazami zapisywanymi małą literą. Jeśli wyraz zaczyna się od wielkiej litery, po przedrostku stawia się łącznik, np. super-Europejczyk;

b) dopuszczenie rozdzielnej pisowni z wyrazami zapisywanymi małą literą cząstek takich jak:

• super-, ekstra-, eko-, wege-, mini-, maksi-, midi-, mega-, makro-, które mogą występować również jako samodzielne wyrazy, np.
  
• miniwieża lub mini wieża, bo jest możliwe: wieża (w rozmiarze) mini;
  
• superpomysł lub super pomysł, bo jest możliwe: pomysł super;
  
• ekstrazarobki lub ekstra zarobki, bo jest możliwe: zarobki ekstra;
  
• ekożywność lub eko żywność, bo jest możliwe: żywność eko.
  

10. Wprowadzenie jednolitej łącznej pisowni cząstek niby-, quasi- z wyrazami zapisywanymi małą literą, np.

• nibyartysta, nibygotyk, nibyludowy, nibyorientalny, nibyromantycznie;nibybłona, nibyjagoda, nibykłos, nibyliść, nibynóżki, nibytorebka;quasiopiekun, quasinauka, quasipostępowy, quasiromantycznie,
  

przy zachowaniu pisowni z łącznikiem przed wyrazami zapisywanymi wielką literą, np.

• niby-Polak, quasi-Anglia.
  

11. Wprowadzenie łącznej pisowni nie– z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi bez względu na kategorię stopnia, a więc także w stopniu wyższym i najwyższym, np.

• nieadekwatny, nieautorski, niebanalny, nieczęsty, nieżyciowy;
  
• niemiły, niemilszy, nienajmilszy;
  
• nieadekwatnie, niebanalnie, nieczęsto, nieżyciowo;
  
• nielepiej, nieprędzej, nienajlepiej, nienajstaranniej.
  

Więcej TUTAJ 

Liść ufności

Dziś

spadł liść z drzewa ufności

na nim były wypisane

niemodne słowa

uczciwość

prawda

szlachetność

liść

spadł na ziemię

i przydeptały go ciężki kroki

buty okute

w zachłanność

zawiść

i zazdrość

pomyślałam

jesienią muszą opadać liście

nie było deszczu

więc skąd ta kropla rosy

może to łza

zdradzonych myśli

rozmyła jego kolory

a może

liść podniesiony z ziemi

odzyska ciepły blask?

wiersze Basia Wójcik 

Pozostaje więc tylko jedno: słuchać uważnie i nie tracić ciekawości, bo zmian w języku nie zatrzymamy. Cały czas będzie on płynąć swoim tempem, czasem nas zaskakując nowosciami, a czasem gubiąc po drodze coś dla nas cennego. A ortografia, choć jest nam narzucona, to t nie po to aby komplikować, lecz aby ułatwić nam pisanie. Dlatego warto traktować ją nie jak przeszkodę, ale jak narzędzie porządkujące językowy chaos.

To także od nas zależy, czy będziemy z języka korzystać świadomie, z szacunkiem dla tradycji, ale i z otwartością na to co nowe.