Zapomniany skarb dawnych medyków i mnichów

Dzisiaj o roślinie, którą znam niewiele, a której nazwa od zawsze mnie intryguje. Może właśnie dzięki tej opowieści poznam ją lepiej?
Hyzop lekarski to roślina znana ludziom od tysięcy lat, ceniona zarówno za właściwości lecznicze, jak i znaczenie symboliczne. Pochodzi z rejonów basenu Morza Śródziemnego oraz Azji Zachodniej i północnej Afryki, gdzie rośnie na suchych, słonecznych terenach.

Już sama nazwa hyzopu wskazuje na jego wyjątkowe znaczenie. Wywodzi się prawdopodobnie z hebrajskiego słowa ezov lub arabskiego azzof, co oznacza „święte ziele”

Jednak z uwagi na błąd w przekładzie Biblii na język grecki, niepoprawnym jest powiązanie hyzopu lekarskiego z hyzopem, będącym lebiodką syryjską, opisywaną w Starym Testamencie. Wszyscy badacze roślin biblijnych są zgodni, że biblijny hyzop to właśnie lebiodka syryjska.

W Polsce znany był także pod nazwami ludowymi: józefek, józefka, izap, hizop.

Hymny

Dies Irae

(...)

Czym jestem wobec Ciebie, ja, com z rajskich włości

zabrał z sobą, wygnaniec, tę łamiącą winę

i teraz ginę,

od Wschodu do Zachodu tułacz nieszczęśliwy,

pod nieuchronnych wyroków

w początkach dnia i nocy wzniesionym obuchem?!

Stopę Swoją złożyłeś na pokoleń grzbiecie

i sądzisz! Kyrie elejson!

Płaczów i jęków słuchasz niesłyszącym uchem

i sądzisz! Kyrie elejson!

Na mękę wieków patrzysz niewidzącym okiem

i sądzisz! Kyrie elejson!

Niewiasta z rozpaczliwym krzykiem rodzi dziecię,

Ty jego duszę grzechu oblewasz hyzopem

i sądzisz! Kyrie elejson!

Wichr idzie po rozdrożach westchnieniem głębokiem

ku Twojej wyży,

modlitwy niesie krwawe, przybite do krzyży,

Ty sądzisz! Kyrie elejson!

A kto mnie stworzył na to, ażebym w tej chwili,

odziany potępienia podartą żałobą,

kawałem kiru, zdjętym z mar Twojego świata,

wił się i czołgał przed Tobą,

i martwym, osłupiałym z przerażenia okiem

strasznego Sądu wyławiał płomienne,

świat druzgocące rozkazy?

A kto mi kazał patrzeć na te czarne głazy,

rozpadające się na gruz pod mocą

Twojego gniewu, przeraźliwy Boże —

na głazy te, gdzie straszny owoc Twego drzewa,

złocistowłosa Ewa,

do piersi pierś padalca tuli obnażoną?…

(...)

Jan Kasprowicz

Hyzop był znany już w starożytności i odgrywał ważną rolę w kulturach wielu cywilizacji. W starożytnej Grecji i Rzymie ceniono go jako roślinę leczniczą i przyprawową. Grecki lekarz Hipokrates zalecał go jako środek wykrztuśny i oczyszczający organizm.
Rzymianie stosowali hyzop nie tylko w medycynie, ale także w kuchni. Również w tekstach starożytnych, takich jak dzieła Pliniusza, wspominano o jego zastosowaniu przy dolegliwościach żołądkowych.
Dioskurydes zalecał hyzop wraz z rutą, figami i miodem jako lek przy chorobach płuc, a octowe wywary jako płukanki. W starożytnych Chinach stosowano go na choroby układu oddechowego i pokarmowego.
Uprawą jego, jako pierwsi zajmowali się mnisi sadząc go w przyklasztornych ogródkach. Do rozpowszechnienia hyzopu jako rośliny leczniczej szczególnie przyczyniły się zakony benedyktynów i cystersów. To właśnie oni w X wieku rozpowszechnili uprawę hyzopu w Europie, wykorzystując go zarówno w medycynie, jak i w kuchni klasztornej.
W średniowieczu ceniono jego właściwości lecznicze. O hyzopie pisali Awicenna i św. Hildegarda.
Awicenna zalecał hyzop jako środek leczniczy przeciw chorobom skóry, wątroby, śledziony i macicy.
Św. Hildegarda z Bingen poleca hyzop, jako remedium na choroby płuc, wątroby i problemy z trawieniem. Hildegarda podkreśla nie tylko właściwości lecznicze rośliny, ale jako pierwsza pokazuje jego walory smakowe. Zaleca aby hyzop dodawać do drobiu wraz z innymi ziołami jak cebulą, pasternakiem czy liściem laurowym, by uzyskać potrawę zdrowszą, smaczniejszą i leczącą.
W późniejszych wiekach przy pomocy hyzopu leczono przede wszystkim choroby płuc. W okresie odrodzenia hyzop był zaliczany do silnych i skutecznych leków szczególnie w chorobach żołądka i dróg oddechowych w tym do leczenia suchot.
W Polsce hyzop pojawił się w zielnikach dopiero w XVI wieku. Wspominał o nim Marcin z Urzędowa. Opisywał on właściwości tej rośliny oraz jej zastosowanie w leczeniu różnych dolegliwości. W tym czasie hyzop był stosowany na ziemiach polskich głównie jako roślina lecznicza.

Msza maryjna na Matkę Boską Zielną

Po co te wiązki i wianki

z mięty wrotyczu, rumianku?

Niesiemy je na znak hołdu

Maryi Pannie przed ołtarz.

Hyzop, lawenda, jałowiec?

Wszak to potrzebne chorobie?

Mamy je, chcemy dziewanną

Ucieszyć Maryję Pannę

Niechaj to księża poświęcą

Dzisiaj w ten dzień Wniebowzięcia.

A tę pszenicę i jęczmień

Czy także mamy poświęcić?

Proso też i mak, i żyto

Na coraz większą obfitość.

Na cóż bób i rzodkiew zda się

w niebie, na rajskim popasie?

Maryi z żyta korona,

A nam – chleb zeń upieczony.

Niechaj je księża święcą

Dzisiaj, w ten dzień Wniebowzięcia

Kazimiera Iłłakowiczówna

Hyzop podobnie jak wiele innych ziół ma swoje miejsce w wierzeniach i obrzędach ludowych. Medycyna ludowa zalecała napary do picia w leczeniu czerwonki, przeciwko chorobom płuc, jako okłady na bóle szyi, do płukania w leczeniu szkorbutu, chorób jamy ustnej i dziąseł.

Odwary podawane krowom po ocieleniu miały działać wzmacniająco. W wierzeniach ziele hyzopu jest jednym z wielu ziół święconych w dniu Matki Boskiej Zielnej. Wierzono, że hyzop ma zdolność odpędzania złych mocy i zapewniania bezpieczeństwa domownikom. Po poświęceniu ziele często suszono, a następnie przechowywano w domach. Wkładano je zazwyczaj pod strzechy lub używano do okadzania pomieszczeń, co miało chronić przed chorobami i nieszczęściami.

Hyzop lekarski to roślina o bogatym składzie, zawierająca wiele substancji czynnych odpowiedzialnych za jej właściwości lecznicze. Najważniejszy jest olejek eteryczny, który nadaje jej intensywny zapach i działa antyseptycznie, przeciwbakteryjnie oraz wykrztuśnie. Oprócz niego hyzop zawiera także garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, gorycze i fitosterole. Obecna w nim marubina wspomaga wydzielanie żółci, dlatego roślina korzystnie wpływa na układ trawienny.

Obecnie hyzop ma szerokie zastosowanie zwłaszcza w medycynie naturalnej. Szczególnie dobrze sprawdza się przy chorobach dróg oddechowych. Pomaga przy kaszlu, przeziębieniu, grypie czy zapaleniu oskrzeli. Ułatwia odkrztuszanie i łagodzi podrażnienia gardła. Działa też przeciwzapalnie, przeciwwirusowo i przeciwgrzybiczo, dzięki czemu wspiera leczenie infekcji jamy ustnej, gardła oraz skóry. Hyzop stosowany zewnętrznie przyspiesza gojenie ran i drobnych uszkodzeń.

Hyzop wspomaga również trawienie. Pobudza wydzielanie soków żołądkowych i poprawia pracę jelit, pomagając przy niestrawności, wzdęciach czy zaparciach. Ma także działanie rozkurczowe, lekko obniża ciśnienie krwi i działa uspokajająco, co może pomagać przy napięciu nerwowym.

Hyzop bywa również stosowany w formie naparów i nalewek, które wspierają odporność organizmu. Regularne stosowanie może pomagać w oczyszczaniu organizmu z toksyn. Roślina ta wykorzystywana jest także w aromaterapii ze względu na swój intensywny zapach.

Poza zastosowaniem leczniczym hyzop jest również używany w kuchni. Ma intensywny, lekko korzenny smak, który dobrze pasuje do wielu potraw. Świeże liście dodaje się do twarogu, sałatek czy dań z roślin strączkowych, natomiast suszone ziele sprawdza się jako przyprawa do mięs, zup i sosów. Często wykorzystuje się go także do marynowania mięsa, zwłaszcza w kuchni śródziemnomorskiej, gdzie ceniony jest za wyrazisty aromat.

Parzyste stada

Tylu ludzi w drodze, drzewo czakr rozpięte.

Pali się wzgórze i jarzą się jamy.

Chcę mówić o tym z ziemią, pomostem i lasem,

rozpuścić złą czerwień.

Ich twarze szczegółu, ich oczko i centrum

omszałe.

Dla nich znaleźć hyzop i niską zieleń.

Pytać, aż krzew stanie w ogniu.

Monika Maciasz

W ogrodach pełni funkcję ozdobną i przyciąga owady zapylające, takie jak pszczoły. Hyzop należy do najcenniejszych roślin miododajnych. Dodatek wziątku z hyzopu poprawia walory smakowe miodu.

Zapewne teraz chyba postaram bliżej zapoznać się z tą rośliną. Może nie tylko ja...?